Espel

 

Espel ligt in het westen van de gemeente Noordoostpolder, tussen Creil en Tollebeek aan de Westerringweg.
De doorgaande weg loopt hier evenwijdig aan richting van de verkaveling. Het dorp heeft oorspronkelijk de afmetingen van een landbouwkavel (300 x 800 meter).
De begrenzing is daardoor rechthoekig. Ten oosten van de Westerringweg ligt langs de Espelervaart een loswal.
Aan de westkant van deze weg ligt het bedrijventerrein.
De naam Espel is afgeleid van Espelo, Espel of Espelbergh, een plaatsje dat lang geleden ten noorden van Urk lag en door de Zuiderzee werd weggevaagd.

espel-voorstellen
Luchtfoto Espel, 2007

 

 

 

Historie

 

Tijdsbeeld

 

Het begin
In de begindagen van Espel wordt met name de noeste arbeid op het land getoond. De pioniersgeest en opbouw worden benadrukt.
Kerken
Met name in de jaren vijftig en zestig (ook landelijk de tijd van de verzuiling) wordt de eigen identiteit van de verschillende levensbeschouwelijke zuilen nadrukkelijk getoond.
Middenstand
Ook de middenstand is in de jaren vijftig en zestig een geliefd onderwerp om Espel te presenteren.
Het dorpsleven
In de jaren zeventig en tachtig verdwijnt de verzuiling naar de achtergrond en wordt de nadruk gelegd op het bloeiende dorps- en verenigingsleven.

 

 

Ontwerpgedachten

 

Architect M. Duintjer kreeg de opdracht het ontwerp van Espel voor zijn rekening te nemen. Op 2 mei 1952 werd zijn eerste plan in de Planologische Commissie gepresenteerd. Duintjer werd gevraagd zijn plan te herzien. Het aangepaste plan kwam verder naar het noorden te liggen. Duintjer ontwierp een taps toelopende ruimte met aan het eind een kerk. Ook ontwierp hij een langgerekt noord-zuid gericht plein. De westzijde van dit plein wordt begrensd door in zaagtand gedraaide woningen.

In het ontwerp voor Espel had de auto geen hoge prioriteit. Op diverse plaatsen was de woning niet of moeilijk per auto bereikbaar. In 1952 werd het plan door de minister goedgekeurd. In 1956 startte de bouw.

 

Typisch Espel
De zijbrink van Espel maakt indruk als gerende ruimte, die ontstaat door de verspringende bebouwingsstroken. H
ieruit spreekt de visie van de architect Duintjer.
Dit bebouwingspatroon is uniek in de polder. Maar Espel is ook het dorp waar de polder het sterkst beleefd wordt vanaf de brink.

 

espelontwerpgedachten2 espelontwerpgedachten1
Espel, Duintjer 1952, eerste ontwerp Espel, Duintjer 1952, tweede ontwerp

 

 

 

Ontwikkeling

 

Espel is een van de latere dorpen die in de Noordoostpolder is ontworpen. Espel ligt langs de polderring. De beperkte groei van Espel heeft langs de ring plaatsgevonden, in de lengterichting van het dorp. Recentere uitbreidingen van woningbouw vinden plaats aan de westkant (in de breedterichting) van het dorp. De oorspronkelijke groene mantel is aan deze zijde verdwenen ten behoeve van woningbouw. Wel is op de luchtfoto te zien dat een nieuwe groenstrook is gerealiseerd aan de westzijde, op enige afstand van de huidige dorpsgrens. Toekomstige uitbreidingen aan deze zijde van het dorp, zouden dan binnen deze nieuwe groene mantel kunnen plaatsvinden.

 

Espel-topkaart-1953 01 Espel-topkaart-1974
1953 1974
Espel-topkaart-1995 01 Espel-topkaart-2006
1995 2006

 

 

Dorps-DNA

 

DNA--Espel

 

 

Identiteit

 

Espel-dia-12-3-XXL

 

 

 

 

Landschap

 

Langswegdorp
Espel ligt ten westen van de polderring (groene lijn).
De ring loopt langs de kern. Espel is een langswegdorp.
Dorp volgt verkaveling
Espel past exact in het verkavelingspatroon van de omgeving.
Groene mantel
De groene mantel van Espel is met name aan de noordkant en zuidkant stevig.
In het westen is de groene mantel opgeschoven voor eventuele toekomstige dorpsuitbreidingen.
espel-landschap-luchtfoto
 
dia 8-1 vizier naar landschap dia 8-2 duidelijke dorpsgrens espel dia 9-1 ieder dorp een eigen gezicht
Vizier naar het landschap (1)
Vanaf de brink is er goed zicht op het omringende polderlandschap.
Duidelijke dorpsgrens (2)
Bij de hoofdentree, aan de zijde van de polderring,
is de dorpsgrens helder gemarkeerd door bomen.
Ieder dorp zijn eigen gezicht (3)
Espel presenteert zich naar buiten door woningen
aan de doorgaande weg met daarvoor een bomenrij.
dia 9-2 voorkanten aan het groen dia 9-3 functioneel groen  
Voorkanten aan het groen (4)
De woningen aan de brink en aan het dorpsveld zijn met de voorkanten georiënteerd
op de groene, openbare ruimte.
Functioneel groen
De sportvelden, het dorpsommetje en de begraafpaats zijn onderdeel van de groene mantel.

 

 

 

Stedenbouw

 

dia 10-1 voordeuren dia 10-3
Twee voordeuren
De dorpenring (groene lijn) loopt langs Espel.
Vanaf de dorpenring is er één hoofdentree.
Kerken aan de brink, school in de buurt
Oorspronkeijk had Espel meerdere scholen in de buurt,
nu één school in de noordelijke flank van het dorp (geel omcirkeld).
Twee kerken flankeren de brink, één markeert de dorpsentree,
de andere staat net uit het midden van de kop van de brink (rood omcirkeld).
Compact in de kern
Espel heeft een bijzondere dorpskern,
want de compacte blokken zijn in Espel ontworpen als een ensemble.
Zowel de brink als de zijbrink zijn schuin toelopende ruimtes met lange blokken.
Rond de zijbrink is zelfs sprake van een getande verkaveling.
espel-pag66
 
dia 11-1 brink dia 11-2 schuin toelopende zijbrink dia 12-1
De brink: een groene, schuin toelopende ruimte (1)
De brink van Espel (Keggehof) is minder omsloten
dan andere brinken in de polder.
Hierdoor is het contact met het landschap groot.
Groene, schuin toelopende zijbrink (2)
De zijbrink van Espel (Bredehof) is een royale groene ruimte,
waaromheen gewoond wordt.
De verspringende strokenbouw versterkt de ruimte.
Deze zijbrink is bijzonder karakteristiek.
Voorzieningen aan de brink (3)
In Espel liggen de voorzieningen aan de brink.
dia 12-2 schuine lijn dia 12-3 waterfront bij dorpsentree espel  
Schuine lijn bij entree dorp
Espel heeft net als veel andere dorpen een knik in de dorpenring.
Hier wordt de overgang van buitengebied naar dorpskom gemarkeerd.
Waterfront bij dorpsentree
Espel heeft een bescheiden waterfront bij de dorpsentree.
De loswal ligt ten zuiden van het dorp

 

 

 

Architectuur

 

Espel: lichtrood dorp

 

kleurschijf-Espel

 

 

De plaatsing van de verschillende bouwstroken vormt de openbare ruimte. De openbare ruimte is wel duidelijk afgebakend en bepaald. De bouwblokken reageren zelf niet op de openbare ruimte: de hoek tussen brink en zijbrink bijvoorbeeld is niet bijzonder vormgegeven en wordt gevormd door een open ruimte tussen twee bouwblokken. De kerken zijn modernistisch vormgegeven. De woningen zijn traditioneel met een gemetselde gevel en een pannenkap. De gevelindeling toont de achterliggende functie en is daarmee minder traditioneel.

cd29bcf73e

 

 

Ruimtevormende wanden en autonome gebouwen

 

In geel worden de belangrijkste ruimte-vormende wanden aangegeven. Deze wanden bestaan merendeels uit woningen en een enkele winkel of bedrijf en zijn uitgevoerd in een informele en eenvoudige Delftse-schoolarchitectuur. Rood omcirkeld zijn de autonome en voor de gemeenschap onderscheidende gebouwen. Deze zijn verwant aan het modernisme.

De dikte van de lijnen correspondeert met de mate waarin wand of gebouw de ruimte bepaalt in het dorp.

 

dia 15-1 dia 15-2 dia 15-3
Protestante kerk (1)
De kerk heeft een prominente maar informele plaatsing aan het eind van de hoofdbrink. De architectuur van de kerk is modernistisch en informeel.
De kerk is beeldbepalend in het silhouet van Espel.
Rooms-katholieke kerk (2)
De voormalige Rooms-katholieke kerk heeft een ondergeschikte
en informele plaatsing aan de zijkant van de hoofdbrink.
Net als de protestantse kerk kent de kerk een modernistische informele architectuur.
De kerk is ondergeschikt in het dorpssilhouet en momenteel in gebruik als kunstatelier.
Brink (Keggehof) (3)
De hoofdbrink heeft twee gesloten wanden en twee open eindes.
De wanden bestaan uit eenvoudige en ‘lichtrode’ Delfste-Schoolbebouwing.
Duplexwoningen (4)
Aan de noordzijde bevinden zich voormalige zogenaamde Duplexwoningen; twee appartementen, samen te voegen tot een eengezinswoning.
dia 16-4
Hoek brink-zijbrink (5)
De hoek naar de zijbrink wordt gevormd door ondergeschikte laagbouw;
de gesloten wanden gaan hier over in strokenbouw.
Zijbrink (Bredehof) (6)
De zijbrink wordt gevormd  door een gesloten oost-wand en westelijk door verspringende bouwstroken, in een simpele ‘lichtrode’ architectuur.
Open hoeken (6)
De door de verspringende stroken ontstane ‘hoeken’ zijn opengelaten.
Hierdoor gedragen de bouwblokken zich als autonome stroken.
Bouwblokken (6)
De bouwblokken met woningen zijn uitgevoerd in een zeer eenvoudige, eenduidige, maar vriendelijke architectuur, die mede hierdoor kwetsbaar is.